Η εκτίμηση που φαίνεται να έχει επικρατήσει στους ιρανικούς πολιτικούς και αναλυτικούς κύκλους είναι ότι η αντιπαράθεση θα συνεχιστεί, με διαφορετικές μορφές και διαφορετικές εντάσεις, τουλάχιστον μέχρι το τέλος της προεδρίας του Donald Trump το 2028
(upd) Είναι γεγονός πως τις τελευταίες εβδομάδες, το Ιράν έχει περάσει σε μια περισσότερο επιθετική φάση, πλήττοντας εμπορικά πλοία στα Στενά του Hormuz και εξαπολύοντας αιφνιδιαστική επίθεση εναντίον αμερικανικών δυνάμεων στην Ιορδανία.
Από μακριά, οι ενέργειες αυτές μπορεί να μοιάζουν με μια επικίνδυνη και αυτοκαταστροφική κλιμάκωση.
Γιατί ένα κράτος που έχει ήδη υποστεί τεράστιες υλικές ζημιές, βρίσκεται υπό ασφυκτική οικονομική πίεση και αντιμετωπίζει σοβαρές κοινωνικές δυσκολίες να επιλέξει τη σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αντί να επιδιώξει πάση θυσία μια νέα κατάπαυση του πυρός;
Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο η Τεχεράνη αντιλαμβάνεται πλέον τη σύγκρουση.
Για την ιρανική ηγεσία, δεν πρόκειται για μια σειρά ανεξάρτητων επεισοδίων που μπορούν να επιλυθούν διαδοχικά μέσω προσωρινών συμφωνιών.
Πρόκειται για έναν μακροχρόνιο πόλεμο, ο οποίος διεξάγεται ταυτόχρονα στο στρατιωτικό, οικονομικό, διπλωματικό, πληροφοριακό και πολιτικό πεδίο.
Οι κυρώσεις, οι διαπραγματεύσεις, οι προσωρινές εκεχειρίες και οι αεροπορικές επιδρομές δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως διαφορετικά εργαλεία με διαφορετικούς στόχους.
Στα μάτια της Τεχεράνης αποτελούν τμήματα μιας ενιαίας στρατηγικής, με τελικό σκοπό την αποδυνάμωση και, τελικά, την ανατροπή της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Όσο αυτή η αντίληψη κυριαρχεί, το Ιράν δεν αναμένει ουσιαστική άρση των κυρώσεων ούτε πραγματική αποκλιμάκωση.
Η εκτίμηση που φαίνεται να έχει επικρατήσει στους ιρανικούς πολιτικούς και αναλυτικούς κύκλους είναι ότι η αντιπαράθεση θα συνεχιστεί, με διαφορετικές μορφές και διαφορετικές εντάσεις, τουλάχιστον μέχρι το τέλος της προεδρίας του Donald Trump το 2028.
Μια οικονομία βαθιά τραυματισμένη, αλλά όχι ηττημένη
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο πόλεμος έχει επιφέρει βαρύτατο πλήγμα στην οικονομία του Ιράν.
Περισσότερα από 23.000 αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές στις ενεργειακές, βιομηχανικές, μεταφορικές και πολιτικές υποδομές της χώρας.
Πρόκειται για τις ίδιες υποδομές που επέτρεπαν στο Ιράν να συνεχίζει να λειτουργεί παρά τις δεκαετίες σκληρών κυρώσεων.
Η απώλεια ή η υποβάθμισή τους δεν αποτελεί απλώς στρατιωτικό κόστος. Το ζήτημα είναι πλέον και ηθικό: Το Ιράν ζητά οι ΗΠΑ να πληρώσουν για τις καταστροφές που προκάλεσαν στη χώρα.
Επηρεάζει άμεσα την παραγωγή, την απασχόληση, τις μεταφορές, την καθημερινή διανομή αγαθών και τη δυνατότητα του κράτους να παρέχει βασικές υπηρεσίες.
Η χώρα βιώνει τη μεγαλύτερη συρρίκνωση της αγοράς εργασίας και τον υψηλότερο πληθωρισμό της σύγχρονης ιστορίας της.
Η υποτίμηση του νομίσματος, η ανεργία, η φτώχεια και οι δυσλειτουργίες της διοίκησης έχουν επιβαρύνει δραματικά την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών.
Ωστόσο, η οικονομική πίεση δεν επέφερε το αποτέλεσμα που περίμεναν οι σχεδιαστές της εκστρατείας.
Το ιρανικό κράτος δεν κατέρρευσε, εξηγεί σε ανάλυσή του το Responsible Statecraft.
Οι βασικές αλυσίδες εφοδιασμού συνέχισαν να λειτουργούν.
Τα προϊόντα εξακολουθούν να φτάνουν στις αγορές και τα ράφια δεν είναι άδεια, ακόμη και αν ολοένα λιγότεροι πολίτες μπορούν να αγοράσουν όσα βρίσκονται πάνω σε αυτά.
Η γεωγραφική ποικιλομορφία του Ιράν, το μέγεθος της επικράτειάς του, τα εκτεταμένα χερσαία και θαλάσσια σύνορά του και η εμπειρία δεκαετιών στην παράκαμψη περιορισμών τού επιτρέπουν να εξασφαλίζει ένα ελάχιστο επίπεδο στρατηγικής αντοχής.
Παράλληλα, το προνομιακό σύστημα κοινωνικής προστασίας έχει διαφυλάξει σε σημαντικό βαθμό τα εισοδήματα των δημοσίων υπαλλήλων και άλλων ομάδων από τις οποίες εξαρτάται η λειτουργία του κράτους.
Το μεγαλύτερο βάρος πέφτει στους εργαζομένους της άτυπης οικονομίας, στους αυτοαπασχολούμενους και στις μικρές επιχειρήσεις.
Η κατάσταση αυτή είναι κοινωνικά άδικη και οικονομικά επώδυνη.
Αποδεικνύει, όμως, ότι η στρατηγική της εξωτερικής πίεσης μπορεί να εξαθλιώσει ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας χωρίς να εξαναγκάσει απαραίτητα την πολιτική ηγεσία σε συνθηκολόγηση.
Η επίθεση αποκεφαλισμού και το νέο σύστημα λήψης αποφάσεων
Ο πόλεμος δεν άλλαξε μόνο την οικονομία του Ιράν. Μετέβαλε βαθιά και τον τρόπο με τον οποίο η χώρα αξιολογεί το κόστος, τον κίνδυνο και τον χρόνο.
Η επίθεση αποκεφαλισμού της 28ης Φεβρουαρίου δεν οδήγησε απλώς στην αντικατάσταση παλαιών και σχετικά συντηρητικών πολιτικών ή στρατιωτικών στελεχών από περισσότερο σκληροπυρηνικούς αξιωματούχους που συνδέονται με το Ισλαμικό Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC), όπως συχνά υποστηρίχθηκε από μεγάλα μέσα ενημέρωσης στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το σημαντικότερο αποτέλεσμα ήταν η διαμόρφωση ενός σκιώδους συστήματος λήψης αποφάσεων.
Πρόκειται για έναν μηχανισμό περισσότερο αποκεντρωμένο, περισσότερο καχύποπτο, λιγότερο υπομονετικό και σημαντικά λιγότερο προβλέψιμο.
Η νέα αυτή δομή δεν λειτουργεί με την προηγούμενη λογική της σταδιακής αποκλιμάκωσης και της αναζήτησης ενός μεγάλου συμβιβασμού.
Έχει διαμορφωθεί μέσα στην εμπειρία του πολέμου και θεωρεί ότι η υπερβολική αυτοσυγκράτηση μπορεί να εκληφθεί από τον αντίπαλο ως αδυναμία.
Για τη νέα ιρανική αντίληψη ασφαλείας, ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι απαραίτητα μια περιορισμένη κλιμάκωση.
Είναι η απώλεια της δυνατότητας του Ιράν να επηρεάζει τον ρυθμό και τους όρους της αντιπαράθεσης.
Η κατάρρευση της εμπιστοσύνης στις διαπραγματεύσεις
Η εμπειρία των αποτυχημένων διαπραγματεύσεων που προηγήθηκαν των δύο μεγάλων αεροπορικών επιθέσεων του 2025 και του 2026 ενίσχυσε την πεποίθηση ότι μια συνολική συμφωνία με την κυβέρνηση του Donald Trump είναι σχεδόν ανέφικτη.
Από την οπτική της Τεχεράνης, υπάρχουν δύο ενδεχόμενα.
Είτε ο Donald Trump δεν μπορεί να προσφέρει έναν σταθερό και μακροπρόθεσμο συμβιβασμό, επειδή δεν είναι διατεθειμένος να αναλάβει το εσωτερικό πολιτικό κόστος, είτε δεν επιθυμεί πραγματικά μια τέτοια συμφωνία.
Ακόμη και αν τμήματα της αμερικανικής κυβέρνησης θελήσουν να αλλάξουν πορεία, η ιρανική ηγεσία θεωρεί ότι το Ισραήλ διαθέτει αρκετή επιρροή στο περιβάλλον του Donald Trump ώστε να υπονομεύσει μια ουσιαστική προσέγγιση.
Η πρόσφατη ρητορική του JD Vance δεν έχει εξαλείψει αυτή την καχυποψία.
Η συζήτηση γύρω από το Μνημόνιο Κατανόησης του Ιουνίου είναι χαρακτηριστική.
Μετά την υπογραφή του, οι βομβαρδισμοί σταμάτησαν και ο αποκλεισμός περιορίστηκε, παρά τις παραβιάσεις της εκεχειρίας στον Λίβανο.
Ωστόσο, τα οικονομικά ανταλλάγματα που είχαν υποσχεθεί οι διαμεσολαβητές και η αμερικανική πλευρά δεν υλοποιήθηκαν.
Το Ιράν εξήγαγε πετρέλαιο αξίας περίπου έξι δισεκατομμυρίων δολαρίων, αλλά δεν απέκτησε πρόσβαση στα δώδεκα δισεκατομμύρια δολάρια ξένων περιουσιακών στοιχείων που ανέμενε.
Η περιορισμένη εφαρμογή της συμφωνίας αποδυνάμωσε στο εσωτερικό της χώρας όσους είχαν υποστηρίξει τη διαπραγματευτική οδό.
Ιδιαίτερη δυσαρέσκεια προκάλεσε και ο μηχανισμός που διαχειριζόταν το Κατάρ για τη χρήση παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων με σκοπό την εισαγωγή τροφίμων και φαρμάκων.
Ιρανικές πηγές κατηγόρησαν τη Doha ότι δημιούργησε παραπλανητικές προσδοκίες χωρίς να εξασφαλίσει την πραγματική και έγκαιρη πρόσβαση της Τεχεράνης στους πόρους.
Μια εκεχειρία που θεωρήθηκε παγίδα
Η αποτυχία εφαρμογής των οικονομικών δεσμεύσεων ενίσχυσε την υποψία ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν σταμάτησαν προσωρινά τις επιθέσεις για να οικοδομήσουν την ειρήνη, αλλά για να προετοιμαστούν καλύτερα για τον επόμενο γύρο του πολέμου.
Σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, η Ουάσιγκτον χρησιμοποίησε την παύση για να ενισχύσει τις αμυντικές της δυνατότητες, να επικαιροποιήσει τον κατάλογο στρατιωτικών στόχων, να μειώσει τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου και να διαχειριστεί τις εσωτερικές αντιδράσεις πριν επιστρέψει στη στρατιωτική πίεση.
Η ειρωνεία είναι εμφανής.
Την ίδια στιγμή που η Τεχεράνη θεωρούσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αξιοποιούσαν την εκεχειρία για να ανασυνταχθούν, οι Αμερικανοί υποστηρικτές της σκληρής γραμμής κατηγορούσαν την κυβέρνηση ότι επέτρεψε στο Ιράν να ανασυγκροτήσει τις στρατιωτικές του δυνατότητες.
Για την Τεχεράνη, όμως, το βασικό πρόβλημα ήταν βαθύτερο.
Ένα εύθραυστο μνημόνιο, χωρίς ορατό οικονομικό όφελος και χωρίς αξιόπιστες εγγυήσεις ασφαλείας, δεν αποτελούσε αμοιβαία αποκλιμάκωση.
Ήταν μια μονόπλευρη παύση, κατά την οποία το Ιράν παρέμενε εκτεθειμένο τόσο σε εξωτερική επίθεση όσο και σε εσωτερική κοινωνική πίεση.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου, ο εξωτερικός κίνδυνος είχε ενισχύσει σε κάποιον βαθμό την εθνική συνοχή.
Στην περίοδο της αβέβαιης ανακωχής, ο πληθωρισμός, η ανεργία, η φτώχεια και η κακοδιοίκηση επανήλθαν στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.
Ταυτόχρονα, εντάθηκαν οι ανταγωνισμοί μεταξύ πολιτικών, στρατιωτικών και μηχανισμών ασφαλείας.
Από την παθητική αναμονή στην ενεργητική αποτροπή
Η ιρανική ηγεσία είχε θεωρητικά δύο επιλογές.
Η πρώτη ήταν να περιμένει.
Θα μπορούσε να αγνοεί ορισμένες παραβιάσεις του Μνημονίου Κατανόησης, να αξιοποιεί τα περιορισμένα οικονομικά οφέλη και να προετοιμάζεται για αντίποινα μόνο σε περίπτωση που οι Ηνωμένες Πολιτείες επανεκκινούσαν τον πόλεμο.
Η επιλογή αυτή είχε ένα προφανές πλεονέκτημα: μια νέα σύγκρουση μεγάλης κλίμακας θα μπορούσε να καταστρέψει τις εναπομείνασες ενεργειακές, βιομηχανικές και πολιτικές υποδομές από τις οποίες εξακολουθούν να εξαρτώνται το κράτος και η κοινωνία.
Σταδιακά, όμως, στην Τεχεράνη επικράτησε η άποψη ότι τα σχετικά οφέλη της αναμονής λειτουργούσαν σχεδόν αποκλειστικά υπέρ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ.
Όσο η Ουάσιγκτον είχε τη δυνατότητα να αποφασίζει πότε ο πόλεμος αρχίζει, πότε παγώνει και πότε επαναλαμβάνεται, το Ιράν παρέμενε εγκλωβισμένο σε μια αντιδραστική θέση.
Δεν διέθετε στρατηγική πρωτοβουλία και δεν μπορούσε να επιβάλει ουσιαστικό κόστος στην άλλη πλευρά κατά τη διάρκεια της ανακωχής.
Για να σπάσει αυτό το αδιέξοδο, η Τεχεράνη υιοθέτησε μια στρατηγική ελεγχόμενης αντιπαράθεσης.
Πρόκειται για μια μορφή ενεργητικής αποτροπής: αρκετά περιορισμένη ώστε να μην οδηγεί αυτόματα σε ολοκληρωτικό πόλεμο, αλλά αρκετά σοβαρή ώστε να αυξάνει το στρατιωτικό, οικονομικό και πολιτικό κόστος για τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ακόμη και περιορισμένες επιθέσεις μπορούν να αποσπάσουν την προσοχή του αμερικανικού στρατού, να επιβάλουν τη διασπορά δυνάμεων, να ενεργοποιήσουν ακριβά αμυντικά συστήματα και να αναγκάσουν την Ουάσιγκτον να δαπανά περισσότερους πόρους για άμεση προστασία αντί για την προετοιμασία μιας νέας μεγάλης επίθεσης.
Παράλληλα, η Τεχεράνη μπορεί να κρατά ανοιχτούς τους διαύλους διαπραγμάτευσης και να επιμένει ότι η τελική της επιδίωξη παραμένει μια διπλωματική λύση.
Η στρατιωτική πίεση, σύμφωνα με αυτή τη λογική, δεν αντικαθιστά τη διπλωματία.
Της προσφέρει το βάρος που δεν μπόρεσαν να της δώσουν οι προηγούμενες υποχωρήσεις.
Τα Στενά του Hormuz ως μοχλός ισχύος
Το σημαντικότερο γεωγραφικό πλεονέκτημα του Ιράν βρίσκεται στα Στενά του Hormuz.
Η θέση της χώρας επιτρέπει στην Τεχεράνη να επηρεάζει μία από τις πλέον κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες της παγκόσμιας ενεργειακής οικονομίας.
Το Ιράν δεν χρειάζεται να κλείσει πλήρως το πέρασμα για να προκαλέσει σοβαρές συνέπειες.
Αρκεί η διατήρηση ενός υψηλού επιπέδου κινδύνου ώστε να αυξηθούν τα ασφάλιστρα, να μεταβληθούν οι εμπορικές διαδρομές, να επηρεαστούν οι τιμές της ενέργειας και να δημιουργηθεί αβεβαιότητα στις διεθνείς αγορές.
Με αυτόν τον τρόπο, η Τεχεράνη επιχειρεί να μεταφέρει μέρος του κόστους του πολέμου από την ιρανική κοινωνία προς εκείνους που υποστηρίζουν ή ανέχονται τη στρατιωτική εκστρατεία.
Ο υπολογισμός είναι ότι μια παρατεταμένη αντιπαράθεση, με αυξανόμενο οικονομικό και πολιτικό κόστος, μπορεί να εξαντλήσει τον Donald Trump και να τον αναγκάσει να αναθεωρήσει την πολιτική του απέναντι στο Ιράν.
Η πτώση της δημόσιας υποστήριξης για τη σύγκρουση στις Ηνωμένες Πολιτείες και η υποχώρηση της δημοτικότητας του Donald Trump ενισχύουν την πεποίθηση ότι ο χρόνος δεν λειτουργεί απαραίτητα μόνο εις βάρος της Τεχεράνης.
Οι πραγματικοί κίνδυνοι της ιρανικής στρατηγικής
Η επιλογή της ελεγχόμενης αντιπαράθεσης δεν στερείται τεράστιων κινδύνων.
Πρώτον, η Τεχεράνη μπορεί να υποτιμά την αντοχή του Donald Trump σε μια παρατεταμένη σύγκρουση.
Μια αμερικανική κυβέρνηση που θεωρεί ότι η υποχώρηση θα πλήξει την αξιοπιστία της ενδέχεται να επιλέξει νέα και ακόμη σφοδρότερα πλήγματα.
Δεύτερον, το Ιράν μπορεί να ελέγχει την επιλογή και την κλίμακα των δικών του επιθέσεων, αλλά δεν μπορεί να καθορίσει την απάντηση της Ουάσιγκτον.
Μια λανθασμένη εκτίμηση, μια μεγάλη απώλεια αμερικανικού προσωπικού ή μια επίθεση που θα θεωρηθεί δυσανάλογη μπορούν να προκαλέσουν απότομη κλιμάκωση.
Τρίτον, οι γειτονικές χώρες μπορεί να χάσουν την υπομονή τους.
Ακόμη και κυβερνήσεις που δεν επιθυμούν να ταυτιστούν με την αμερικανική πολιτική μπορούν να στραφούν εναντίον της Τεχεράνης, εάν θεωρήσουν ότι οι ιρανικές ενέργειες απειλούν άμεσα την ασφάλεια, την οικονομία ή τις υποδομές τους.
Τέλος, η εσωτερική δυσαρέσκεια παραμένει ο μεγαλύτερος μακροπρόθεσμος κίνδυνος.
Η καταστροφή που προκάλεσε ο πόλεμος προστίθεται σε μια ήδη βαθιά οικονομική κρίση, ενώ η αύξηση της καταστολής μπορεί να διαβρώσει τη συνοχή που δημιουργήθηκε απέναντι στον εξωτερικό εχθρό.
Η αντοχή ενός κράτους δεν πρέπει να συγχέεται με την απεριόριστη αντοχή της κοινωνίας του.
Τα όρια της στρατιωτικής πίεσης
Παρά τους κινδύνους, η ιρανική ηγεσία εμφανίζεται αποφασισμένη να συνεχίσει σε μια πορεία παρατεταμένου πολέμου χαμηλής έντασης.
Η απόφαση αυτή δεν προκύπτει απλώς από ιδεολογική αδιαλλαξία. Αποτελεί αντίδραση στην πεποίθηση ότι η αυτοσυγκράτηση δεν ανταμείφθηκε και ότι οι διπλωματικές παραχωρήσεις χρησιμοποιήθηκαν από την άλλη πλευρά για να βελτιώσει τη στρατιωτική της θέση.
Για την Ουάσιγκτον, το μήνυμα αυτής της αλλαγής είναι σαφές.
Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες ενδιαφέρονται πραγματικά να τερματίσουν τον πόλεμο και όχι να διαχειρίζονται μια ατέρμονη στρατιωτική αντιπαράθεση, οφείλουν να αναγνωρίσουν τα όρια της ισχύος.
Η στρατιωτική εκστρατεία μπορεί να καταστρέψει ιρανικές υποδομές, να περιορίσει επιχειρησιακές δυνατότητες και να επιδεινώσει την οικονομική κρίση.
Μέχρι σήμερα, όμως, δεν έχει οδηγήσει σε πολιτική συνθηκολόγηση.
Αντίθετα, έχει ενισχύσει στην Τεχεράνη την άποψη ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επιδιώκουν έναν συμβιβασμό, αλλά την παράδοση της άλλης πλευράς.
Υπό αυτές τις συνθήκες, νέα πλήγματα είναι απίθανο να μεταβάλουν τη βασική εξίσωση. Μπορεί να αυξήσουν το ανθρώπινο και οικονομικό κόστος, αλλά ταυτόχρονα να ενισχύσουν την πολιτική λογική της αντίστασης.
Η αποκλιμάκωση χρειάζεται πραγματικά κίνητρα
Αυτό που θα μπορούσε να αλλάξει την κατάσταση δεν είναι άλλη μία απειλή, αλλά μια αξιόπιστη αμερικανική προσπάθεια να καταστήσει την αποκλιμάκωση επωφελή.
Εάν ακόμη και μέρος των δώδεκα δισεκατομμυρίων δολαρίων που προβλέπονταν από το Μνημόνιο Κατανόησης είχε φτάσει πραγματικά στο Ιράν, η θέση των υποστηρικτών της διπλωματίας στην Τεχεράνη θα ήταν ισχυρότερη.
Η ιρανική ηγεσία θα είχε περισσότερους λόγους να αποφύγει την ανάληψη στρατιωτικής πρωτοβουλίας και περισσότερο πολιτικό χώρο για να υπερασπιστεί μια στρατηγική αυτοσυγκράτησης.
Αυτό είναι το βασικό δίδαγμα του αποτυχημένου μνημονίου.
Η Ουάσιγκτον έχει επενδύσει τεράστιους πόρους για να καταστήσει την κλιμάκωση επώδυνη για το Ιράν.
Έχει επενδύσει, όμως, ελάχιστα στο να καταστήσει την αυτοσυγκράτηση συμφέρουσα.
Καμία διπλωματική συμφωνία δεν μπορεί να επιβιώσει όταν οι υποχρεώσεις εφαρμόζονται μόνο από τη μία πλευρά.
Καμία εκεχειρία δεν μπορεί να αποκτήσει αξιοπιστία όταν αντιμετωπίζεται ως χρόνος προετοιμασίας για τον επόμενο πόλεμο.
Και καμία στρατηγική πίεσης δεν μπορεί να θεωρείται επιτυχημένη όταν καταστρέφει μια χώρα, αλλά ενισχύει την πεποίθηση της ηγεσίας και της κοινωνίας της ότι δεν διαθέτουν άλλη επιλογή από την αντίσταση.
Μέχρι να αλλάξει αυτή η πραγματικότητα, η αύξηση της πίεσης δεν είναι πιθανό να τερματίσει την ιρανική αντίσταση.
Αντίθετα, κινδυνεύει να επιβεβαιώσει το συμπέρασμα που η Τεχεράνη έχει ήδη εξαγάγει: ότι σε ένα περιβάλλον αθετημένων συμφωνιών, στρατιωτικών επιθέσεων και διαρκών απειλών, η αντίσταση παραμένει η μόνη επιλογή που παράγει απτό στρατηγικό αποτέλεσμα.
www.bankingnews.gr
Από μακριά, οι ενέργειες αυτές μπορεί να μοιάζουν με μια επικίνδυνη και αυτοκαταστροφική κλιμάκωση.
Γιατί ένα κράτος που έχει ήδη υποστεί τεράστιες υλικές ζημιές, βρίσκεται υπό ασφυκτική οικονομική πίεση και αντιμετωπίζει σοβαρές κοινωνικές δυσκολίες να επιλέξει τη σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αντί να επιδιώξει πάση θυσία μια νέα κατάπαυση του πυρός;
Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο η Τεχεράνη αντιλαμβάνεται πλέον τη σύγκρουση.
Για την ιρανική ηγεσία, δεν πρόκειται για μια σειρά ανεξάρτητων επεισοδίων που μπορούν να επιλυθούν διαδοχικά μέσω προσωρινών συμφωνιών.
Πρόκειται για έναν μακροχρόνιο πόλεμο, ο οποίος διεξάγεται ταυτόχρονα στο στρατιωτικό, οικονομικό, διπλωματικό, πληροφοριακό και πολιτικό πεδίο.
Οι κυρώσεις, οι διαπραγματεύσεις, οι προσωρινές εκεχειρίες και οι αεροπορικές επιδρομές δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως διαφορετικά εργαλεία με διαφορετικούς στόχους.
Στα μάτια της Τεχεράνης αποτελούν τμήματα μιας ενιαίας στρατηγικής, με τελικό σκοπό την αποδυνάμωση και, τελικά, την ανατροπή της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Όσο αυτή η αντίληψη κυριαρχεί, το Ιράν δεν αναμένει ουσιαστική άρση των κυρώσεων ούτε πραγματική αποκλιμάκωση.
Η εκτίμηση που φαίνεται να έχει επικρατήσει στους ιρανικούς πολιτικούς και αναλυτικούς κύκλους είναι ότι η αντιπαράθεση θα συνεχιστεί, με διαφορετικές μορφές και διαφορετικές εντάσεις, τουλάχιστον μέχρι το τέλος της προεδρίας του Donald Trump το 2028.
Μια οικονομία βαθιά τραυματισμένη, αλλά όχι ηττημένη
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο πόλεμος έχει επιφέρει βαρύτατο πλήγμα στην οικονομία του Ιράν.
Περισσότερα από 23.000 αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές στις ενεργειακές, βιομηχανικές, μεταφορικές και πολιτικές υποδομές της χώρας.
Πρόκειται για τις ίδιες υποδομές που επέτρεπαν στο Ιράν να συνεχίζει να λειτουργεί παρά τις δεκαετίες σκληρών κυρώσεων.
Η απώλεια ή η υποβάθμισή τους δεν αποτελεί απλώς στρατιωτικό κόστος. Το ζήτημα είναι πλέον και ηθικό: Το Ιράν ζητά οι ΗΠΑ να πληρώσουν για τις καταστροφές που προκάλεσαν στη χώρα.
Επηρεάζει άμεσα την παραγωγή, την απασχόληση, τις μεταφορές, την καθημερινή διανομή αγαθών και τη δυνατότητα του κράτους να παρέχει βασικές υπηρεσίες.
Η χώρα βιώνει τη μεγαλύτερη συρρίκνωση της αγοράς εργασίας και τον υψηλότερο πληθωρισμό της σύγχρονης ιστορίας της.
Η υποτίμηση του νομίσματος, η ανεργία, η φτώχεια και οι δυσλειτουργίες της διοίκησης έχουν επιβαρύνει δραματικά την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών.
Ωστόσο, η οικονομική πίεση δεν επέφερε το αποτέλεσμα που περίμεναν οι σχεδιαστές της εκστρατείας.
Το ιρανικό κράτος δεν κατέρρευσε, εξηγεί σε ανάλυσή του το Responsible Statecraft.
Οι βασικές αλυσίδες εφοδιασμού συνέχισαν να λειτουργούν.
Τα προϊόντα εξακολουθούν να φτάνουν στις αγορές και τα ράφια δεν είναι άδεια, ακόμη και αν ολοένα λιγότεροι πολίτες μπορούν να αγοράσουν όσα βρίσκονται πάνω σε αυτά.
Η γεωγραφική ποικιλομορφία του Ιράν, το μέγεθος της επικράτειάς του, τα εκτεταμένα χερσαία και θαλάσσια σύνορά του και η εμπειρία δεκαετιών στην παράκαμψη περιορισμών τού επιτρέπουν να εξασφαλίζει ένα ελάχιστο επίπεδο στρατηγικής αντοχής.
Παράλληλα, το προνομιακό σύστημα κοινωνικής προστασίας έχει διαφυλάξει σε σημαντικό βαθμό τα εισοδήματα των δημοσίων υπαλλήλων και άλλων ομάδων από τις οποίες εξαρτάται η λειτουργία του κράτους.
Το μεγαλύτερο βάρος πέφτει στους εργαζομένους της άτυπης οικονομίας, στους αυτοαπασχολούμενους και στις μικρές επιχειρήσεις.
Η κατάσταση αυτή είναι κοινωνικά άδικη και οικονομικά επώδυνη.
Αποδεικνύει, όμως, ότι η στρατηγική της εξωτερικής πίεσης μπορεί να εξαθλιώσει ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας χωρίς να εξαναγκάσει απαραίτητα την πολιτική ηγεσία σε συνθηκολόγηση.
Η επίθεση αποκεφαλισμού και το νέο σύστημα λήψης αποφάσεων
Ο πόλεμος δεν άλλαξε μόνο την οικονομία του Ιράν. Μετέβαλε βαθιά και τον τρόπο με τον οποίο η χώρα αξιολογεί το κόστος, τον κίνδυνο και τον χρόνο.
Η επίθεση αποκεφαλισμού της 28ης Φεβρουαρίου δεν οδήγησε απλώς στην αντικατάσταση παλαιών και σχετικά συντηρητικών πολιτικών ή στρατιωτικών στελεχών από περισσότερο σκληροπυρηνικούς αξιωματούχους που συνδέονται με το Ισλαμικό Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC), όπως συχνά υποστηρίχθηκε από μεγάλα μέσα ενημέρωσης στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το σημαντικότερο αποτέλεσμα ήταν η διαμόρφωση ενός σκιώδους συστήματος λήψης αποφάσεων.
Πρόκειται για έναν μηχανισμό περισσότερο αποκεντρωμένο, περισσότερο καχύποπτο, λιγότερο υπομονετικό και σημαντικά λιγότερο προβλέψιμο.
Η νέα αυτή δομή δεν λειτουργεί με την προηγούμενη λογική της σταδιακής αποκλιμάκωσης και της αναζήτησης ενός μεγάλου συμβιβασμού.
Έχει διαμορφωθεί μέσα στην εμπειρία του πολέμου και θεωρεί ότι η υπερβολική αυτοσυγκράτηση μπορεί να εκληφθεί από τον αντίπαλο ως αδυναμία.
Για τη νέα ιρανική αντίληψη ασφαλείας, ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι απαραίτητα μια περιορισμένη κλιμάκωση.
Είναι η απώλεια της δυνατότητας του Ιράν να επηρεάζει τον ρυθμό και τους όρους της αντιπαράθεσης.
Η κατάρρευση της εμπιστοσύνης στις διαπραγματεύσεις
Η εμπειρία των αποτυχημένων διαπραγματεύσεων που προηγήθηκαν των δύο μεγάλων αεροπορικών επιθέσεων του 2025 και του 2026 ενίσχυσε την πεποίθηση ότι μια συνολική συμφωνία με την κυβέρνηση του Donald Trump είναι σχεδόν ανέφικτη.
Από την οπτική της Τεχεράνης, υπάρχουν δύο ενδεχόμενα.
Είτε ο Donald Trump δεν μπορεί να προσφέρει έναν σταθερό και μακροπρόθεσμο συμβιβασμό, επειδή δεν είναι διατεθειμένος να αναλάβει το εσωτερικό πολιτικό κόστος, είτε δεν επιθυμεί πραγματικά μια τέτοια συμφωνία.
Ακόμη και αν τμήματα της αμερικανικής κυβέρνησης θελήσουν να αλλάξουν πορεία, η ιρανική ηγεσία θεωρεί ότι το Ισραήλ διαθέτει αρκετή επιρροή στο περιβάλλον του Donald Trump ώστε να υπονομεύσει μια ουσιαστική προσέγγιση.
Η πρόσφατη ρητορική του JD Vance δεν έχει εξαλείψει αυτή την καχυποψία.
Η συζήτηση γύρω από το Μνημόνιο Κατανόησης του Ιουνίου είναι χαρακτηριστική.
Μετά την υπογραφή του, οι βομβαρδισμοί σταμάτησαν και ο αποκλεισμός περιορίστηκε, παρά τις παραβιάσεις της εκεχειρίας στον Λίβανο.
Ωστόσο, τα οικονομικά ανταλλάγματα που είχαν υποσχεθεί οι διαμεσολαβητές και η αμερικανική πλευρά δεν υλοποιήθηκαν.
Το Ιράν εξήγαγε πετρέλαιο αξίας περίπου έξι δισεκατομμυρίων δολαρίων, αλλά δεν απέκτησε πρόσβαση στα δώδεκα δισεκατομμύρια δολάρια ξένων περιουσιακών στοιχείων που ανέμενε.
Η περιορισμένη εφαρμογή της συμφωνίας αποδυνάμωσε στο εσωτερικό της χώρας όσους είχαν υποστηρίξει τη διαπραγματευτική οδό.
Ιδιαίτερη δυσαρέσκεια προκάλεσε και ο μηχανισμός που διαχειριζόταν το Κατάρ για τη χρήση παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων με σκοπό την εισαγωγή τροφίμων και φαρμάκων.
Ιρανικές πηγές κατηγόρησαν τη Doha ότι δημιούργησε παραπλανητικές προσδοκίες χωρίς να εξασφαλίσει την πραγματική και έγκαιρη πρόσβαση της Τεχεράνης στους πόρους.
Μια εκεχειρία που θεωρήθηκε παγίδα
Η αποτυχία εφαρμογής των οικονομικών δεσμεύσεων ενίσχυσε την υποψία ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν σταμάτησαν προσωρινά τις επιθέσεις για να οικοδομήσουν την ειρήνη, αλλά για να προετοιμαστούν καλύτερα για τον επόμενο γύρο του πολέμου.
Σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, η Ουάσιγκτον χρησιμοποίησε την παύση για να ενισχύσει τις αμυντικές της δυνατότητες, να επικαιροποιήσει τον κατάλογο στρατιωτικών στόχων, να μειώσει τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου και να διαχειριστεί τις εσωτερικές αντιδράσεις πριν επιστρέψει στη στρατιωτική πίεση.
Η ειρωνεία είναι εμφανής.
Την ίδια στιγμή που η Τεχεράνη θεωρούσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αξιοποιούσαν την εκεχειρία για να ανασυνταχθούν, οι Αμερικανοί υποστηρικτές της σκληρής γραμμής κατηγορούσαν την κυβέρνηση ότι επέτρεψε στο Ιράν να ανασυγκροτήσει τις στρατιωτικές του δυνατότητες.
Για την Τεχεράνη, όμως, το βασικό πρόβλημα ήταν βαθύτερο.
Ένα εύθραυστο μνημόνιο, χωρίς ορατό οικονομικό όφελος και χωρίς αξιόπιστες εγγυήσεις ασφαλείας, δεν αποτελούσε αμοιβαία αποκλιμάκωση.
Ήταν μια μονόπλευρη παύση, κατά την οποία το Ιράν παρέμενε εκτεθειμένο τόσο σε εξωτερική επίθεση όσο και σε εσωτερική κοινωνική πίεση.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου, ο εξωτερικός κίνδυνος είχε ενισχύσει σε κάποιον βαθμό την εθνική συνοχή.
Στην περίοδο της αβέβαιης ανακωχής, ο πληθωρισμός, η ανεργία, η φτώχεια και η κακοδιοίκηση επανήλθαν στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.
Ταυτόχρονα, εντάθηκαν οι ανταγωνισμοί μεταξύ πολιτικών, στρατιωτικών και μηχανισμών ασφαλείας.
Από την παθητική αναμονή στην ενεργητική αποτροπή
Η ιρανική ηγεσία είχε θεωρητικά δύο επιλογές.
Η πρώτη ήταν να περιμένει.
Θα μπορούσε να αγνοεί ορισμένες παραβιάσεις του Μνημονίου Κατανόησης, να αξιοποιεί τα περιορισμένα οικονομικά οφέλη και να προετοιμάζεται για αντίποινα μόνο σε περίπτωση που οι Ηνωμένες Πολιτείες επανεκκινούσαν τον πόλεμο.
Η επιλογή αυτή είχε ένα προφανές πλεονέκτημα: μια νέα σύγκρουση μεγάλης κλίμακας θα μπορούσε να καταστρέψει τις εναπομείνασες ενεργειακές, βιομηχανικές και πολιτικές υποδομές από τις οποίες εξακολουθούν να εξαρτώνται το κράτος και η κοινωνία.
Σταδιακά, όμως, στην Τεχεράνη επικράτησε η άποψη ότι τα σχετικά οφέλη της αναμονής λειτουργούσαν σχεδόν αποκλειστικά υπέρ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ.
Όσο η Ουάσιγκτον είχε τη δυνατότητα να αποφασίζει πότε ο πόλεμος αρχίζει, πότε παγώνει και πότε επαναλαμβάνεται, το Ιράν παρέμενε εγκλωβισμένο σε μια αντιδραστική θέση.
Δεν διέθετε στρατηγική πρωτοβουλία και δεν μπορούσε να επιβάλει ουσιαστικό κόστος στην άλλη πλευρά κατά τη διάρκεια της ανακωχής.
Για να σπάσει αυτό το αδιέξοδο, η Τεχεράνη υιοθέτησε μια στρατηγική ελεγχόμενης αντιπαράθεσης.
Πρόκειται για μια μορφή ενεργητικής αποτροπής: αρκετά περιορισμένη ώστε να μην οδηγεί αυτόματα σε ολοκληρωτικό πόλεμο, αλλά αρκετά σοβαρή ώστε να αυξάνει το στρατιωτικό, οικονομικό και πολιτικό κόστος για τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ακόμη και περιορισμένες επιθέσεις μπορούν να αποσπάσουν την προσοχή του αμερικανικού στρατού, να επιβάλουν τη διασπορά δυνάμεων, να ενεργοποιήσουν ακριβά αμυντικά συστήματα και να αναγκάσουν την Ουάσιγκτον να δαπανά περισσότερους πόρους για άμεση προστασία αντί για την προετοιμασία μιας νέας μεγάλης επίθεσης.
Παράλληλα, η Τεχεράνη μπορεί να κρατά ανοιχτούς τους διαύλους διαπραγμάτευσης και να επιμένει ότι η τελική της επιδίωξη παραμένει μια διπλωματική λύση.
Η στρατιωτική πίεση, σύμφωνα με αυτή τη λογική, δεν αντικαθιστά τη διπλωματία.
Της προσφέρει το βάρος που δεν μπόρεσαν να της δώσουν οι προηγούμενες υποχωρήσεις.
Τα Στενά του Hormuz ως μοχλός ισχύος
Το σημαντικότερο γεωγραφικό πλεονέκτημα του Ιράν βρίσκεται στα Στενά του Hormuz.
Η θέση της χώρας επιτρέπει στην Τεχεράνη να επηρεάζει μία από τις πλέον κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες της παγκόσμιας ενεργειακής οικονομίας.
Το Ιράν δεν χρειάζεται να κλείσει πλήρως το πέρασμα για να προκαλέσει σοβαρές συνέπειες.
Αρκεί η διατήρηση ενός υψηλού επιπέδου κινδύνου ώστε να αυξηθούν τα ασφάλιστρα, να μεταβληθούν οι εμπορικές διαδρομές, να επηρεαστούν οι τιμές της ενέργειας και να δημιουργηθεί αβεβαιότητα στις διεθνείς αγορές.
Με αυτόν τον τρόπο, η Τεχεράνη επιχειρεί να μεταφέρει μέρος του κόστους του πολέμου από την ιρανική κοινωνία προς εκείνους που υποστηρίζουν ή ανέχονται τη στρατιωτική εκστρατεία.
Ο υπολογισμός είναι ότι μια παρατεταμένη αντιπαράθεση, με αυξανόμενο οικονομικό και πολιτικό κόστος, μπορεί να εξαντλήσει τον Donald Trump και να τον αναγκάσει να αναθεωρήσει την πολιτική του απέναντι στο Ιράν.
Η πτώση της δημόσιας υποστήριξης για τη σύγκρουση στις Ηνωμένες Πολιτείες και η υποχώρηση της δημοτικότητας του Donald Trump ενισχύουν την πεποίθηση ότι ο χρόνος δεν λειτουργεί απαραίτητα μόνο εις βάρος της Τεχεράνης.
Οι πραγματικοί κίνδυνοι της ιρανικής στρατηγικής
Η επιλογή της ελεγχόμενης αντιπαράθεσης δεν στερείται τεράστιων κινδύνων.
Πρώτον, η Τεχεράνη μπορεί να υποτιμά την αντοχή του Donald Trump σε μια παρατεταμένη σύγκρουση.
Μια αμερικανική κυβέρνηση που θεωρεί ότι η υποχώρηση θα πλήξει την αξιοπιστία της ενδέχεται να επιλέξει νέα και ακόμη σφοδρότερα πλήγματα.
Δεύτερον, το Ιράν μπορεί να ελέγχει την επιλογή και την κλίμακα των δικών του επιθέσεων, αλλά δεν μπορεί να καθορίσει την απάντηση της Ουάσιγκτον.
Μια λανθασμένη εκτίμηση, μια μεγάλη απώλεια αμερικανικού προσωπικού ή μια επίθεση που θα θεωρηθεί δυσανάλογη μπορούν να προκαλέσουν απότομη κλιμάκωση.
Τρίτον, οι γειτονικές χώρες μπορεί να χάσουν την υπομονή τους.
Ακόμη και κυβερνήσεις που δεν επιθυμούν να ταυτιστούν με την αμερικανική πολιτική μπορούν να στραφούν εναντίον της Τεχεράνης, εάν θεωρήσουν ότι οι ιρανικές ενέργειες απειλούν άμεσα την ασφάλεια, την οικονομία ή τις υποδομές τους.
Τέλος, η εσωτερική δυσαρέσκεια παραμένει ο μεγαλύτερος μακροπρόθεσμος κίνδυνος.
Η καταστροφή που προκάλεσε ο πόλεμος προστίθεται σε μια ήδη βαθιά οικονομική κρίση, ενώ η αύξηση της καταστολής μπορεί να διαβρώσει τη συνοχή που δημιουργήθηκε απέναντι στον εξωτερικό εχθρό.
Η αντοχή ενός κράτους δεν πρέπει να συγχέεται με την απεριόριστη αντοχή της κοινωνίας του.
Τα όρια της στρατιωτικής πίεσης
Παρά τους κινδύνους, η ιρανική ηγεσία εμφανίζεται αποφασισμένη να συνεχίσει σε μια πορεία παρατεταμένου πολέμου χαμηλής έντασης.
Η απόφαση αυτή δεν προκύπτει απλώς από ιδεολογική αδιαλλαξία. Αποτελεί αντίδραση στην πεποίθηση ότι η αυτοσυγκράτηση δεν ανταμείφθηκε και ότι οι διπλωματικές παραχωρήσεις χρησιμοποιήθηκαν από την άλλη πλευρά για να βελτιώσει τη στρατιωτική της θέση.
Για την Ουάσιγκτον, το μήνυμα αυτής της αλλαγής είναι σαφές.
Εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες ενδιαφέρονται πραγματικά να τερματίσουν τον πόλεμο και όχι να διαχειρίζονται μια ατέρμονη στρατιωτική αντιπαράθεση, οφείλουν να αναγνωρίσουν τα όρια της ισχύος.
Η στρατιωτική εκστρατεία μπορεί να καταστρέψει ιρανικές υποδομές, να περιορίσει επιχειρησιακές δυνατότητες και να επιδεινώσει την οικονομική κρίση.
Μέχρι σήμερα, όμως, δεν έχει οδηγήσει σε πολιτική συνθηκολόγηση.
Αντίθετα, έχει ενισχύσει στην Τεχεράνη την άποψη ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επιδιώκουν έναν συμβιβασμό, αλλά την παράδοση της άλλης πλευράς.
Υπό αυτές τις συνθήκες, νέα πλήγματα είναι απίθανο να μεταβάλουν τη βασική εξίσωση. Μπορεί να αυξήσουν το ανθρώπινο και οικονομικό κόστος, αλλά ταυτόχρονα να ενισχύσουν την πολιτική λογική της αντίστασης.
Η αποκλιμάκωση χρειάζεται πραγματικά κίνητρα
Αυτό που θα μπορούσε να αλλάξει την κατάσταση δεν είναι άλλη μία απειλή, αλλά μια αξιόπιστη αμερικανική προσπάθεια να καταστήσει την αποκλιμάκωση επωφελή.
Εάν ακόμη και μέρος των δώδεκα δισεκατομμυρίων δολαρίων που προβλέπονταν από το Μνημόνιο Κατανόησης είχε φτάσει πραγματικά στο Ιράν, η θέση των υποστηρικτών της διπλωματίας στην Τεχεράνη θα ήταν ισχυρότερη.
Η ιρανική ηγεσία θα είχε περισσότερους λόγους να αποφύγει την ανάληψη στρατιωτικής πρωτοβουλίας και περισσότερο πολιτικό χώρο για να υπερασπιστεί μια στρατηγική αυτοσυγκράτησης.
Αυτό είναι το βασικό δίδαγμα του αποτυχημένου μνημονίου.
Η Ουάσιγκτον έχει επενδύσει τεράστιους πόρους για να καταστήσει την κλιμάκωση επώδυνη για το Ιράν.
Έχει επενδύσει, όμως, ελάχιστα στο να καταστήσει την αυτοσυγκράτηση συμφέρουσα.
Καμία διπλωματική συμφωνία δεν μπορεί να επιβιώσει όταν οι υποχρεώσεις εφαρμόζονται μόνο από τη μία πλευρά.
Καμία εκεχειρία δεν μπορεί να αποκτήσει αξιοπιστία όταν αντιμετωπίζεται ως χρόνος προετοιμασίας για τον επόμενο πόλεμο.
Και καμία στρατηγική πίεσης δεν μπορεί να θεωρείται επιτυχημένη όταν καταστρέφει μια χώρα, αλλά ενισχύει την πεποίθηση της ηγεσίας και της κοινωνίας της ότι δεν διαθέτουν άλλη επιλογή από την αντίσταση.
Μέχρι να αλλάξει αυτή η πραγματικότητα, η αύξηση της πίεσης δεν είναι πιθανό να τερματίσει την ιρανική αντίσταση.
Αντίθετα, κινδυνεύει να επιβεβαιώσει το συμπέρασμα που η Τεχεράνη έχει ήδη εξαγάγει: ότι σε ένα περιβάλλον αθετημένων συμφωνιών, στρατιωτικών επιθέσεων και διαρκών απειλών, η αντίσταση παραμένει η μόνη επιλογή που παράγει απτό στρατηγικό αποτέλεσμα.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών