Η Ερυθρά Θάλασσα φλέγεται και από τις δύο όχθες – Ενιαίο πεδίο μάχης το Bab el-Mandeb, «φωτιά» σε Υεμένη, Αιθιοπία

Με τους Houthis να έχουν εδραιωθεί στις ακτές της Υεμένης και τον εμφύλιο πόλεμο της Αιθιοπίας να εξαπλώνεται προς την Ερυθραία και το Τζιμπουτί, η κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα δεν είναι πλέον ένα θαλάσσιο πρόβλημα με έναν χερσαίο πόλεμο δίπλα του. Είναι μία και ενιαία σύγκρουση που εκτείνεται και στις δύο ακτές, σημειώνει σε ανάλυσή του το Modern Diplomacy.
Στις 29 Σεπτεμβρίου, ο αρχηγός του αιθιοπικού στρατού, Field Marshal Birhanu Jula, δήλωσε στη χώρα ότι οι στρατιώτες του πολεμούσαν δυνάμεις «οργανωμένες και συμμαχικές ώστε να εξυπηρετούν τα συμφέροντα εξωτερικών δυνάμεων». Κατονόμασε την Ερυθραία, το Σουδάν και την Αίγυπτο και παρουσίασε την Ερυθραία ως τον ενδιάμεσο κρίκο που συνδέει το Κάιρο και το Χαρτούμ με τους αντάρτες της Αιθιοπίας. Και οι τρεις χώρες το αρνήθηκαν.
Η γεωγραφία είναι αυτή που έχει σημασία. Δύο ημέρες νωρίτερα, οι δυνάμεις των Τιγκράι είχαν καταλάβει την πόλη Erebti στην περιοχή Afar και προωθούνταν ανατολικά προς την Afdeera, βαθύτερα στις πεδινές περιοχές που συνορεύουν με την Ερυθραία και το Τζιμπουτί και από τις οποίες περνά η ζωτικής σημασίας δίοδος της Αιθιοπίας προς τη θάλασσα.
Στην απέναντι πλευρά, στα μέσα Σεπτεμβρίου, οι Houthis είχαν καταλάβει τις ακτές της Υεμένης στην Ερυθρά Θάλασσα έως τις εκβολές του στενού. Για πρώτη φορά εδώ και μία γενιά, και οι δύο όχθες του Bab el-Mandeb αποτελούν εμπόλεμες ζώνες.



Δύο πόλεμοι, ένα στενό

Το Bab el-Mandeb είναι ένα στενό πλάτους 32 χιλιομέτρων μεταξύ της Υεμένης και του Κέρατος της Αφρικής, από το οποίο υπό κανονικές συνθήκες διέρχεται περίπου το 12% του παγκόσμιου εμπορίου.
Στην ανατολική του όχθη, οι ευθυγραμμισμένοι με το Ιράν Houthis κατέλαβαν στα μέσα Σεπτεμβρίου το λιμάνι της Mocha, την πόλη Dhubab και το νησί Perim. Οι καθημερινές διελεύσεις από το στενό μειώθηκαν στο μισό μέσα σε μία νύχτα, από 30 σε 15, σύμφωνα με την εταιρεία παρακολούθησης Kpler.
Στη δυτική όχθη, η εύθραυστη ειρήνη της Αιθιοπίας έχει καταρρεύσει. Η συμφωνία της Pretoria του 2022 έβαλε τέλος σε έναν πόλεμο που, σύμφωνα με εκτιμήσεις, είχε προκαλέσει 600.000 θανάτους.
Τον Σεπτέμβριο, το Tigray People’s Liberation Front προσχώρησε σε συμμαχία με έξι ακόμη ένοπλες ομάδες, μεταξύ των οποίων οι πολιτοφυλακές Fano της Amhara και ο Oromo Liberation Army. Η συμμαχία πολεμά πλέον στις περιοχές Tigray, Amhara και Afar, όπου ζουν περισσότεροι από 38 εκατομμύρια άνθρωποι. Τουλάχιστον 150.000 άνθρωποι έχουν εγκαταλείψει τις εστίες τους μόνο στην Afar.
Πίσω από τους δύο πολέμους βρίσκεται μία διαμάχη που διαρκεί εδώ και χρόνια. Από την ανεξαρτησία της Ερυθραίας το 1993, η Αιθιοπία δεν έχει ακτογραμμή. Ο πρωθυπουργός Abiy Ahmed έχει μετατρέψει την πρόσβαση στη θάλασσα σε εθνική υπόθεση, δηλώνοντας στο κοινοβούλιο τον Φεβρουάριο ότι «η Ερυθρά Θάλασσα και η Αιθιοπία δεν μπορούν να παραμείνουν για πάντα χωρισμένες», προτού επιμείνει ότι δεν σχεδιάζει πόλεμο.

Γιατί πλέον πρόκειται για μία ενιαία σύγκρουση

Ο συνήθης τρόπος να διαβαστεί αυτός ο χάρτης είναι ως δύο ξεχωριστές κρίσεις που απλώς βρίσκονται κοντά η μία στην άλλη: ένας εμφύλιος πόλεμος στην Υεμένη που εξελίχθηκε σε κρίση για τη ναυσιπλοΐα και ένας εμφύλιος πόλεμος στην Αιθιοπία που εξελίχθηκε σε ανθρωπιστική κρίση.
Για την πρώτη κρίση αναλαμβάνουν δράση τα πολεμικά ναυτικά, για τη δεύτερη οι διαμεσολαβητές. Αυτός ο διαχωρισμός δεν ισχύει πλέον.
Ας ξεκινήσουμε από τον διάδρομο. Περίπου το 95% του εμπορίου της Αιθιοπίας κινείται μέσω του οδικού και σιδηροδρομικού δικτύου από την Addis Ababa, μέσω της Afar, προς το λιμάνι του Τζιμπουτί, για το οποίο η Αιθιοπία πληρώνει περίπου 1,5 δισ. δολάρια τον χρόνο.
Οι δυνάμεις των Τιγκράι που προωθούνται στην Afar δεν καταλαμβάνουν απλώς εδάφη. Απειλούν τη μοναδική οδό μέσω της οποίας μία χώρα 130 εκατομμυρίων κατοίκων έχει πρόσβαση στη θάλασσα. Ο δρόμος αυτός καταλήγει σε ένα λιμάνι που απέχει λιγότερο από 100 χιλιόμετρα από το Bab el-Mandeb, στα ίδια νερά που οι Houthis πλέον επιτηρούν από το Perim.
Αυτή η απειλή αλλάζει τους υπολογισμούς της Αιθιοπίας. Μία κυβέρνηση που ήδη θεωρούσε στρατηγικό λάθος το γεγονός ότι η χώρα είναι περίκλειστη έχει πλέον μπροστά της την απόδειξη του κόστους: η μοναδική της έξοδος προς τη θάλασσα μπορεί να πιεστεί από μία εξέγερση την οποία η ίδια υποστηρίζει ότι στηρίζει η Ερυθραία.
Και η δήλωση του Field Marshal Birhanu κάνει κάτι που η προηγούμενη ρητορική δεν είχε κάνει. Παρουσιάζει την Ερυθραία όχι ως μία γειτονική χώρα που διαθέτει ένα λιμάνι το οποίο επιθυμεί η Αιθιοπία, αλλά ως μέρος του ίδιου του πολέμου.
Το λιμάνι Assab της Ερυθραίας βρίσκεται στην ίδια ακτογραμμή, λιγότερο από 100 χιλιόμετρα βόρεια του στενού, σε έδαφος που συνορεύει με την περιοχή Afar της Αιθιοπίας. Η Modern Diplomacy έχει υποστηρίξει ότι μία διαμάχη για το Assab θα μπορούσε να απειλήσει ένα παγκόσμιο chokepoint. Η Αιθιοπία έχει πλέον τόσο το κίνητρο όσο και μία διατυπωμένη καταγγελία.

Οι ίδιοι προστάτες στο παρασκήνιο

Οι υποστηρικτές των δύο πλευρών αλληλοεπικαλύπτονται επίσης. Η Αίγυπτος, η οποία βρίσκεται εδώ και 15 χρόνια σε διαμάχη με την Αιθιοπία για το Grand Ethiopian Renaissance Dam στον Νείλο, έχει οικοδομήσει συμμαχία με την Ερυθραία και τη Σομαλία.
Σε σύνοδο κορυφής στο Κάιρο τον Ιούνιο, η Αίγυπτος και η Ερυθραία δήλωσαν ότι τα παράκτια κράτη φέρουν «την πρωταρχική και αποκλειστική ευθύνη» για την ασφάλεια της Ερυθράς Θάλασσας — ένα σαφές μήνυμα προς την περίκλειστη Αιθιοπία.
Η στρατιωτική κυβέρνηση του Σουδάν κατηγορεί την Αιθιοπία ότι στηρίζει τον αντίπαλό της, την παραστρατιωτική Rapid Support Forces.
Και η αναγνώριση της Somaliland από το Ισραήλ τον περασμένο Δεκέμβριο έχει μετατρέψει το Berbera, στον Κόλπο του Άντεν, σε ένα δυνητικό λιμάνι πρώτης γραμμής στη σύγκρουσή του με τους Houthis.
Οι ένοπλες ομάδες συνδέονται επίσης μεταξύ τους. Επιτροπή εμπειρογνωμόνων του ΟΗΕ ανέφερε πέρυσι ότι οι Houthis προμήθευαν την al-Shabaab στη Σομαλία με όπλα, τεχνολογία drones και εκπαίδευση.
Οι νέες θέσεις των Houthis στα νησιά Perim και Zuqar-Hanish φέρνουν τα drones και τους πυραύλους τους σε απόσταση βολής από τις αφρικανικές ακτές. Η κατάληψη της ανατολικής όχθης, την οποία η Modern Diplomacy έχει εξετάσει ως σημείο καμπής για τη ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά Θάλασσα, συναντά πλέον μία δυτική όχθη που βρίσκεται σε αναβρασμό.
Η ισχυρότερη ένσταση είναι ότι οι δύο αυτές συγκρούσεις έχουν διαφορετικές αιτίες και διαφορετικούς πρωταγωνιστές. Οι Houthis δεν έχουν συμφέρον στην Tigray. Ο Abiy έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι δεν θα πάει σε πόλεμο για ένα λιμάνι. Κανείς δεν συντονίζει μία ενιαία εκστρατεία.
Όλα αυτά είναι αλήθεια — και δεν αλλάζουν την ουσία.
Οι συγκρούσεις δεν χρειάζονται κοινό επιτελείο διοίκησης για να συγχωνευθούν. Συγχωνεύονται όταν μοιράζονται το ίδιο έδαφος, τους ίδιους υποστηρικτές και τις ίδιες συνέπειες.
Ένα πλοίο που περνά από το Perim είναι πλέον εκτεθειμένο σε ό,τι συμβαίνει και στις δύο όχθες. Μία ναυτική συνοδεία μπορεί να αποτρέψει πυραυλικές επιθέσεις από την Υεμένη· δεν μπορεί να κρατήσει ανοιχτό έναν δρόμο μέσω της Afar ούτε να σταματήσει έναν χερσαίο πόλεμο για το Assab.
Η δυτική στρατηγική εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την Ερυθρά Θάλασσα ως θαλάσσια οδό που πρέπει να επιτηρείται. Η απειλή, όμως, πλέον περνά από την ακτή.

Τρεις τρόποι με τους οποίους μπορεί να εξελιχθεί η κρίση στο στενό

Βασικό σενάριο — περίπου 55%: συνδεδεμένες αλλά ελεγχόμενες συγκρούσεις

Ο πόλεμος στην Αιθιοπία συνεχίζεται κατά τη διάρκεια της ξηρής περιόδου, με τον διάδρομο προς το Τζιμπουτί να διαταράσσεται αλλά να μην διακόπτεται. Η Addis Ababa περιορίζει σε λεκτικό επίπεδο τις κατηγορίες της κατά της Ερυθραίας.
Οι Houthis διατηρούν την ανατολική όχθη και η κίνηση στο στενό παραμένει περίπου στο ήμισυ των κανονικών επιπέδων. Οι ασφαλιστικές εταιρείες τιμολογούν τον κίνδυνο και στις δύο ακτές και τα έσοδα της Αιγύπτου από τη Διώρυγα του Σουέζ συνεχίζουν να μειώνονται.
Η βασική υπόθεση είναι ότι η Αιθιοπία αποφεύγει να ανοίξει μέτωπο με την Ερυθραία ενώ πολεμά τους δικούς της αντάρτες.

Αρνητικό σενάριο — περίπου 25%: ο πόλεμος φτάνει στην ακτή

Οι αντάρτες κόβουν τον δρόμο προς το Τζιμπουτί ή η Addis καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η μοναδική ασφαλής έξοδος προς τη θάλασσα περνά από το Assab και κινείται προς αυτή την κατεύθυνση, επικαλούμενη τη φερόμενη στήριξη της Ερυθραίας προς την εξέγερση.
Η Αίγυπτος ενισχύει τη στήριξή της προς την Asmara, ενώ οι Houthis εκμεταλλεύονται το χάος στην αφρικανική πλευρά.
Με τις μάχες να διεξάγονται και στις δύο όχθες ενός στενού πλάτους 32 χιλιομέτρων, η εμπορική κίνηση μέσω του Bab el-Mandeb θα μπορούσε να πλησιάσει το μηδέν, προσθέτοντας εβδομάδες στα ταξίδια Ασίας–Ευρώπης μέσω του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας και ένα ακόμη επίπεδο πίεσης στις παγκόσμιες τιμές καυσίμων και μεταφορών.

Θετικό σενάριο — περίπου 20%: μία συμφωνημένη έξοδος προς τη θάλασσα

Η Αφρικανική Ένωση και οι χώρες του Κόλπου επαναφέρουν το πλαίσιο της Pretoria, ενώ μία εκεχειρία ΗΠΑ–Ιράν παγώνει το μέτωπο των Houthis.
Η Αιθιοπία εξασφαλίζει μία μακροπρόθεσμη εμπορική συμφωνία για λιμάνι — στο Τζιμπουτί, τη Berbera ή, πιο φιλόδοξα, στο Assab — η οποία αφαιρεί το πρόσχημα για πόλεμο.
Αυτό προϋποθέτει η Σαουδική Αραβία, η οποία έχει έρθει πιο κοντά στην Ερυθραία, να λειτουργήσει ως μεσολαβητής και όχι ως απλός παρατηρητής.
Η κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα έχει μετατραπεί σε πρόβλημα δύο ακτών. Με τους Houthis στη μία όχθη και τον πόλεμο της Αιθιοπίας να πιέζει προς την άλλη, το Bab el-Mandeb δεν μπορεί πλέον να ασφαλιστεί μόνο από τη θάλασσα.
Η προσπάθεια της Αιθιοπίας να αποκτήσει πρόσβαση στη θάλασσα έχει μετατρέψει έναν αφρικανικό εμφύλιο πόλεμο σε θαλάσσια σύγκρουση.
Παρακολουθήστε τον διάδρομο προς το Τζιμπουτί. Εάν οι μάχες στην Afar φτάσουν στον δρόμο και τη σιδηροδρομική γραμμή μεταξύ Addis Ababa και Τζιμπουτί, το κίνητρο της Αιθιοπίας να αναζητήσει μία διαφορετική διαδρομή προς τη θάλασσα — μέσω της Ερυθραίας — θα αυξηθεί απότομα και οι δύο ακτές του στενού θα μετατραπούν σε ένα ενιαίο πεδίο μάχης.
Για τρία χρόνια, ο κόσμος προστατεύει την Ερυθρά Θάλασσα από τη θάλασσα. Η επόμενη απειλή για αυτήν μπορεί να έρθει από τον δρόμο.

www.bankingnews.gr