Η Ευρώπη και ο Καναδάς ανακαλύπτουν τώρα την ευθραυστότητα των κανόνων της «διεθνούς τάξης, βασισμένης σε κανόνες» ακριβώς επειδή αυτοί δεν τους προστατεύουν πλέον
Η ομιλία του Καναδού πρωθυπουργού Mark Carney στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Davos ενδέχεται να καταγραφεί ως μία από τις πιο αποκαλυπτικές στιγμές της σύγχρονης δυτικής πολιτικής σκέψης.
Όχι επειδή εισήγαγε κάποια νέα θεωρία ή ριζοσπαστική πρόταση, αλλά επειδή, με ασυνήθιστη ειλικρίνεια, παραδέχθηκε κάτι που για δεκαετίες αποτελούσε ταμπού στη δυτική διπλωματική ρητορική: ότι η λεγόμενη «διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες» δεν έχει απλώς αποδυναμωθεί, αλλά έχει ουσιαστικά καταρρεύσει.
Η φράση του Carney ότι «βρισκόμαστε εν μέσω ρήξης, όχι μετάβασης» δεν είναι απλώς μια ρητορική υπερβολή.
Αποτελεί έμμεση ομολογία αποτυχίας ενός ολόκληρου συστήματος που οικοδομήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και παρουσιάστηκε ως ουδέτερο, καθολικό και σταθερό.
Το γεγονός ότι αυτή η παραδοχή προέρχεται από τον ηγέτη ενός από τους πιο πιστούς συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών καθιστά τη σημασία της ακόμη μεγαλύτερη.
Η εργαλειοποίηση της παγκοσμιοποίησης
Στην ομιλία του, o Carney έθεσε στο επίκεντρο ένα κρίσιμο ζήτημα: την εργαλειοποίηση της οικονομικής ολοκλήρωσης από τις μεγάλες δυνάμεις.
Δασμοί, χρηματοπιστωτική πίεση, καθεστώτα κυρώσεων και εύθραυστες εφοδιαστικές αλυσίδες έχουν μετατραπεί σε βασικά εργαλεία άσκησης εξουσίας.
Με τον τρόπο αυτό, η ίδια η παγκοσμιοποίηση –που κάποτε παρουσιαζόταν ως εγγύηση ειρήνης και συνεργασίας– αποκαλύπτει τα όριά της.
Αυτή η διαπίστωση δεν είναι νέα για τον Παγκόσμιο Νότο.
Χώρες της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής, της Δυτικής Ασίας και φυσικά η Ρωσία και η Κίνα έχουν εδώ και χρόνια επισημάνει ότι το διεθνές σύστημα εφαρμόζει τους κανόνες επιλεκτικά.
Το διεθνές δίκαιο επιβάλλεται αυστηρά στους αντιπάλους της Δύσης, ενώ παρακάμπτεται σιωπηρά όταν παραβιάζεται από συμμάχους της.
Η καινοτομία της παρέμβασης Carney δεν έγκειται στη διάγνωση, αλλά στο γεγονός ότι αυτή εκφράστηκε δημόσια από την «καρδιά» της Δύσης.
Όταν η Ευρώπη ανακαλύπτει αυτό που αγνοούσε
Οι δηλώσεις του Καναδού πρωθυπουργού δεν ήταν μεμονωμένες.
Στο ίδιο φόρουμ, ο Γάλλος πρόεδρος Emmanuel Macron μίλησε για έναν «κόσμο χωρίς κανόνες», όπου «ο μόνος νόμος που φαίνεται να ισχύει είναι αυτός του ισχυρότερου».
Ο Γερμανός Friedrich Merz από την πλευρά του, δήλωσε ότι ο «παλιός κόσμος» καταρρέει.
Ωστόσο, υπάρχει μια βαθιά ειρωνεία σε αυτή την ξαφνική αφύπνιση.
Η Ευρώπη και ο Καναδάς ανακαλύπτουν τώρα την ευθραυστότητα των κανόνων ακριβώς επειδή αυτοί δεν τους προστατεύουν πλέον, εξηγεί ο γεωπολιτικός αναλυτής Uriel Araujo.
Για δεκαετίες, η «τάξη βασισμένη σε κανόνες» λειτουργούσε προς όφελος της ευρωατλαντικής σφαίρας.
Τώρα που οι ίδιες χώρες υφίστανται οικονομική πίεση, κυρώσεις και εμπορικό πόλεμο από τον βασικό τους σύμμαχο, ανακαλύπτουν τι σημαίνει εξάρτηση.
Δεν πρέπει να ξεχνά κανείς ότι ο «πόλεμος επιδοτήσεων» κατά της ευρωπαϊκής βιομηχανίας ξεκίνησε επί Joe Biden, μέσω του Inflation Reduction Act.
Ο Macron είχε τότε προειδοποιήσει ότι η πολιτική αυτή θα μπορούσε να «κατακερματίσει τη Δύση», χαρακτηρίζοντάς την «υπερβολικά επιθετική» απέναντι στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.
Τότε όμως, οι φωνές αυτές αντιμετωπίστηκαν ως εσωτερικές γκρίνιες, όχι ως συστημικό πρόβλημα.
Η υποκρισία του Davos
Η ξαφνική στροφή στον «ρεαλισμό» στο Davos μοιάζει βαθιά υποκριτική.
Όταν παρόμοιες κριτικές προέρχονταν από χώρες του Παγκόσμιου Νότου, απορρίπτονταν ως κυνισμός, λαϊκισμός ή «αντιδυτική προπαγάνδα».
Τώρα που η οικονομική εξαναγκαστική ισχύς στρέφεται προς τα μέσα, η Δύση ανακαλύπτει τις αδυναμίες του ίδιου του συστήματος που δημιούργησε.
Ο Carney, επικαλούμενος τον πρόεδρο της Φινλανδίας Alexander Stubb μίλησε για έναν «ρεαλισμό βασισμένο σε αξίες» και προειδοποίησε ότι τα μεσαία κράτη είτε θα συνεργαστούν για να χτίσουν ανθεκτικότητα είτε θα υποταχθούν: «Αν δεν είμαστε στο τραπέζι, είμαστε στο μενού». Πρόκειται για μια ωμή αλλά ειλικρινή παραδοχή του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί πλέον το διεθνές σύστημα.
Το Συμβούλιο Ειρήνης του Trump και το κενό εξουσίας
Σε αυτό το περιβάλλον ρήξης, η πρωτοβουλία του Donald Trump για τη δημιουργία του λεγόμενου Συμβουλίου Ειρήνης μοιάζει περισσότερο με σύμπτωμα παρακμής παρά με λύση.
Παρουσιάστηκε αρχικά ως όργανο ανασυγκρότησης της Γάζας, αλλά γρήγορα μετατράπηκε σε έναν ιδιότυπο παγκόσμιο μηχανισμό διαμεσολάβησης, παρακάμπτοντας τον ΟΗΕ.
Με πρόσωπα όπως ο Marco Rubio, ο Toni Blair και ο Jared Kushner, και με «εισιτήριο» συμμετοχής ύψους ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων, πολλοί το περιγράφουν ως ένα αυτοκρατορικό κλαμπ επί πληρωμή.
Το γεγονός ότι ο Trump απέσυρε την πρόσκληση προς τον Καναδά λίγο μετά την ομιλία Carney στο Davos είναι ενδεικτικό του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνεται τις συμμαχίες: ως αναλώσιμες.
Η ανάδυση ενός πολυπολικού κόσμου
Το πραγματικό ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι τι καταρρέει, αλλά τι αναδύεται στη θέση του.
Αν η κατάσταση συνιστά ρήξη και όχι μετάβαση, τότε οι σταδιακές μεταρρυθμίσεις δεν αρκούν. Σε αυτό το κενό, σχηματισμοί όπως οι BRICS αποκτούν αυξανόμενη σημασία.
Από την ίδρυσή τους το 2009, οι BRICS έχουν επεκταθεί θεαματικά και σήμερα αντιπροσωπεύουν περίπου το 45% του παγκόσμιου πληθυσμού.
Μέσω της Νέας Αναπτυξιακής Τράπεζας αμφισβητούν την κυριαρχία της Παγκόσμιας Τράπεζας και του ΔΝΤ, ενώ προωθούν την αποδολαριοποίηση.
Δεν λειτουργούν απαραίτητα ως αντιδυτικό μπλοκ, αλλά ως μηχανισμός αντιστάθμισης της αμερικανικής αστάθειας.
Ο αναδυόμενος κόσμος φαίνεται να οδεύει προς μια πολυκεντρική δομή: μια αποδυναμωμένη αμερικανοκεντρική σφαίρα, μια BRICS-κεντρική δυναμική και ενδιάμεσα δίκτυα μεσαίων δυνάμεων. Αυτός ο κατακερματισμός ενέχει κινδύνους, αλλά προσφέρει και ευκαιρίες για πιο ισορροπημένες συμμαχίες.
Το τέλος της αθωότητας
Η εποχή της ρητορικής αθωότητας έχει τελειώσει.
Η «διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες» ονομάστηκε επιτέλους γι’ αυτό που ήταν: ένα εργαλειακό σύστημα ισχύος.
Το πώς θα κινηθούν τα μεσαία κράτη σε αυτή τη ρήξη θα καθορίσει το μέλλον τους.
Αν τα νέα σχήματα δεν αποδειχθούν πιο ηθικά, θα πρέπει τουλάχιστον να είναι πιο ρεαλιστικά και πιο ειλικρινή.
www.bankingnews.gr
Όχι επειδή εισήγαγε κάποια νέα θεωρία ή ριζοσπαστική πρόταση, αλλά επειδή, με ασυνήθιστη ειλικρίνεια, παραδέχθηκε κάτι που για δεκαετίες αποτελούσε ταμπού στη δυτική διπλωματική ρητορική: ότι η λεγόμενη «διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες» δεν έχει απλώς αποδυναμωθεί, αλλά έχει ουσιαστικά καταρρεύσει.
Η φράση του Carney ότι «βρισκόμαστε εν μέσω ρήξης, όχι μετάβασης» δεν είναι απλώς μια ρητορική υπερβολή.
Αποτελεί έμμεση ομολογία αποτυχίας ενός ολόκληρου συστήματος που οικοδομήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και παρουσιάστηκε ως ουδέτερο, καθολικό και σταθερό.
Το γεγονός ότι αυτή η παραδοχή προέρχεται από τον ηγέτη ενός από τους πιο πιστούς συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών καθιστά τη σημασία της ακόμη μεγαλύτερη.
Η εργαλειοποίηση της παγκοσμιοποίησης
Στην ομιλία του, o Carney έθεσε στο επίκεντρο ένα κρίσιμο ζήτημα: την εργαλειοποίηση της οικονομικής ολοκλήρωσης από τις μεγάλες δυνάμεις.
Δασμοί, χρηματοπιστωτική πίεση, καθεστώτα κυρώσεων και εύθραυστες εφοδιαστικές αλυσίδες έχουν μετατραπεί σε βασικά εργαλεία άσκησης εξουσίας.
Με τον τρόπο αυτό, η ίδια η παγκοσμιοποίηση –που κάποτε παρουσιαζόταν ως εγγύηση ειρήνης και συνεργασίας– αποκαλύπτει τα όριά της.
Αυτή η διαπίστωση δεν είναι νέα για τον Παγκόσμιο Νότο.
Χώρες της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής, της Δυτικής Ασίας και φυσικά η Ρωσία και η Κίνα έχουν εδώ και χρόνια επισημάνει ότι το διεθνές σύστημα εφαρμόζει τους κανόνες επιλεκτικά.
Το διεθνές δίκαιο επιβάλλεται αυστηρά στους αντιπάλους της Δύσης, ενώ παρακάμπτεται σιωπηρά όταν παραβιάζεται από συμμάχους της.
Η καινοτομία της παρέμβασης Carney δεν έγκειται στη διάγνωση, αλλά στο γεγονός ότι αυτή εκφράστηκε δημόσια από την «καρδιά» της Δύσης.
Όταν η Ευρώπη ανακαλύπτει αυτό που αγνοούσε
Οι δηλώσεις του Καναδού πρωθυπουργού δεν ήταν μεμονωμένες.
Στο ίδιο φόρουμ, ο Γάλλος πρόεδρος Emmanuel Macron μίλησε για έναν «κόσμο χωρίς κανόνες», όπου «ο μόνος νόμος που φαίνεται να ισχύει είναι αυτός του ισχυρότερου».
Ο Γερμανός Friedrich Merz από την πλευρά του, δήλωσε ότι ο «παλιός κόσμος» καταρρέει.
Ωστόσο, υπάρχει μια βαθιά ειρωνεία σε αυτή την ξαφνική αφύπνιση.
Η Ευρώπη και ο Καναδάς ανακαλύπτουν τώρα την ευθραυστότητα των κανόνων ακριβώς επειδή αυτοί δεν τους προστατεύουν πλέον, εξηγεί ο γεωπολιτικός αναλυτής Uriel Araujo.
Για δεκαετίες, η «τάξη βασισμένη σε κανόνες» λειτουργούσε προς όφελος της ευρωατλαντικής σφαίρας.
Τώρα που οι ίδιες χώρες υφίστανται οικονομική πίεση, κυρώσεις και εμπορικό πόλεμο από τον βασικό τους σύμμαχο, ανακαλύπτουν τι σημαίνει εξάρτηση.
Δεν πρέπει να ξεχνά κανείς ότι ο «πόλεμος επιδοτήσεων» κατά της ευρωπαϊκής βιομηχανίας ξεκίνησε επί Joe Biden, μέσω του Inflation Reduction Act.
Ο Macron είχε τότε προειδοποιήσει ότι η πολιτική αυτή θα μπορούσε να «κατακερματίσει τη Δύση», χαρακτηρίζοντάς την «υπερβολικά επιθετική» απέναντι στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.
Τότε όμως, οι φωνές αυτές αντιμετωπίστηκαν ως εσωτερικές γκρίνιες, όχι ως συστημικό πρόβλημα.
Η υποκρισία του Davos
Η ξαφνική στροφή στον «ρεαλισμό» στο Davos μοιάζει βαθιά υποκριτική.
Όταν παρόμοιες κριτικές προέρχονταν από χώρες του Παγκόσμιου Νότου, απορρίπτονταν ως κυνισμός, λαϊκισμός ή «αντιδυτική προπαγάνδα».
Τώρα που η οικονομική εξαναγκαστική ισχύς στρέφεται προς τα μέσα, η Δύση ανακαλύπτει τις αδυναμίες του ίδιου του συστήματος που δημιούργησε.
Ο Carney, επικαλούμενος τον πρόεδρο της Φινλανδίας Alexander Stubb μίλησε για έναν «ρεαλισμό βασισμένο σε αξίες» και προειδοποίησε ότι τα μεσαία κράτη είτε θα συνεργαστούν για να χτίσουν ανθεκτικότητα είτε θα υποταχθούν: «Αν δεν είμαστε στο τραπέζι, είμαστε στο μενού». Πρόκειται για μια ωμή αλλά ειλικρινή παραδοχή του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί πλέον το διεθνές σύστημα.
Το Συμβούλιο Ειρήνης του Trump και το κενό εξουσίας
Σε αυτό το περιβάλλον ρήξης, η πρωτοβουλία του Donald Trump για τη δημιουργία του λεγόμενου Συμβουλίου Ειρήνης μοιάζει περισσότερο με σύμπτωμα παρακμής παρά με λύση.
Παρουσιάστηκε αρχικά ως όργανο ανασυγκρότησης της Γάζας, αλλά γρήγορα μετατράπηκε σε έναν ιδιότυπο παγκόσμιο μηχανισμό διαμεσολάβησης, παρακάμπτοντας τον ΟΗΕ.
Με πρόσωπα όπως ο Marco Rubio, ο Toni Blair και ο Jared Kushner, και με «εισιτήριο» συμμετοχής ύψους ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων, πολλοί το περιγράφουν ως ένα αυτοκρατορικό κλαμπ επί πληρωμή.
Το γεγονός ότι ο Trump απέσυρε την πρόσκληση προς τον Καναδά λίγο μετά την ομιλία Carney στο Davos είναι ενδεικτικό του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνεται τις συμμαχίες: ως αναλώσιμες.
Η ανάδυση ενός πολυπολικού κόσμου
Το πραγματικό ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι τι καταρρέει, αλλά τι αναδύεται στη θέση του.
Αν η κατάσταση συνιστά ρήξη και όχι μετάβαση, τότε οι σταδιακές μεταρρυθμίσεις δεν αρκούν. Σε αυτό το κενό, σχηματισμοί όπως οι BRICS αποκτούν αυξανόμενη σημασία.
Από την ίδρυσή τους το 2009, οι BRICS έχουν επεκταθεί θεαματικά και σήμερα αντιπροσωπεύουν περίπου το 45% του παγκόσμιου πληθυσμού.
Μέσω της Νέας Αναπτυξιακής Τράπεζας αμφισβητούν την κυριαρχία της Παγκόσμιας Τράπεζας και του ΔΝΤ, ενώ προωθούν την αποδολαριοποίηση.
Δεν λειτουργούν απαραίτητα ως αντιδυτικό μπλοκ, αλλά ως μηχανισμός αντιστάθμισης της αμερικανικής αστάθειας.
Ο αναδυόμενος κόσμος φαίνεται να οδεύει προς μια πολυκεντρική δομή: μια αποδυναμωμένη αμερικανοκεντρική σφαίρα, μια BRICS-κεντρική δυναμική και ενδιάμεσα δίκτυα μεσαίων δυνάμεων. Αυτός ο κατακερματισμός ενέχει κινδύνους, αλλά προσφέρει και ευκαιρίες για πιο ισορροπημένες συμμαχίες.
Το τέλος της αθωότητας
Η εποχή της ρητορικής αθωότητας έχει τελειώσει.
Η «διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες» ονομάστηκε επιτέλους γι’ αυτό που ήταν: ένα εργαλειακό σύστημα ισχύος.
Το πώς θα κινηθούν τα μεσαία κράτη σε αυτή τη ρήξη θα καθορίσει το μέλλον τους.
Αν τα νέα σχήματα δεν αποδειχθούν πιο ηθικά, θα πρέπει τουλάχιστον να είναι πιο ρεαλιστικά και πιο ειλικρινή.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών