Τι συμβαίνει με τον ΦΠΑ στην Ελλάδα: Υψηλοί συντελεστές, απώλειες εσόδων και επιβάρυνση των νοικοκυριών

Υψηλοί συντελεστές, εκτεταμένες εξαιρέσεις και σημαντικές απώλειες εσόδων φέρνουν ξανά στο προσκήνιο το πρόβλημα του ΦΠΑ στην Ελλάδα, όπως δείχνουν οι τελευταίες εκθέσεις οικονομικών φορέων.
Παρά τη σταδιακή βελτίωση της συμμόρφωσης, το φορολογικό βάρος πέφτει δυσανάλογα, με τον «λογαριασμό» να καταλήγει κυρίως στα πιο αδύναμα νοικοκυριά, ενώ το σύστημα παραμένει από τα πιο «βαριά» στην Ευρώπη.

Ο ΦΠΑ αποτελεί διαχρονικά την ραχοκοκαλιά των εσόδων του κρατικού προϋπολογισμού καθώς οι φετινές εισπράξεις θα κινηθούν πάνω από το φράγμα των 29,2 δισ. ευρώ, αυξημένες κατά 1,6 δισ. σε σχέση με το 2025, γεγονός που έχει οδηγήσει τις κυβερνήσεις να αποφεύγουν ουσιαστικές παρεμβάσεις.
Οι όποιες αλλαγές σκοντάφτουν στο δημοσιονομικό κόστος, αλλά και στην αβεβαιότητα για το αν οι μειώσεις θα μεταφερθούν τελικά στις τιμές προς όφελος των καταναλωτών.

Σύμφωνα με την ειδική ανάλυση του ΙΟΒΕ, η Ελλάδα εξακολουθεί να παρουσιάζει υστέρηση στην απόδοση του ΦΠΑ. Το πρόβλημα συνδέεται τόσο με το κενό συμμόρφωσης –αν και μειώνεται σταδιακά– όσο και με τις πολυάριθμες απαλλαγές και εξαιρέσεις που περιορίζουν τη φορολογική βάση και μειώνουν τα δυνητικά έσοδα.
Όπως επισημαίνεται, οι μειωμένοι συντελεστές ή οι ειδικές ρυθμίσεις έχουν συχνά κοινωνικό ή αναπτυξιακό στόχο, όπως η στήριξη ευάλωτων ομάδων ή η ενίσχυση συγκεκριμένων αγαθών. Ωστόσο, αυτές οι πολιτικές συνοδεύονται από σημαντικές απώλειες εσόδων για τον προϋπολογισμό.

Στο πεδίο της συμμόρφωσης, πάντως, καταγράφεται πρόοδος. Το κενό ΦΠΑ περιορίστηκε σημαντικά το 2023 σε σχέση με το 2019, σημειώνοντας μία από τις μεγαλύτερες βελτιώσεις μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η εξάπλωση των ηλεκτρονικών πληρωμών που περιόρισαν τις μαύρες συναλλαγές και έφεραν περισσότερα έσοδα στα κρατικά ταμεία. Είναι χαρακτηριστικό ότι μόνο από την διασύνδεση των ταμειακών μηχανών με τα POS τα έσοδα που εισέρευσαν στα κρατικά ταμεία ανήλθαν σε 8,3 δισ. ευρώ από το 2024, οπότε και ξεκίνησε η εφαρμογή του μέτρου.

Μεταξύ των υψηλότερων συντελεστών στην Ευρώπη

Την ίδια ώρα, μελέτη του Tax Foundation υπενθυμίζει ότι η Ελλάδα παραμένει στην κορυφή της ευρωπαϊκής κατάταξης ως προς τους συντελεστές ΦΠΑ. Ο βασικός συντελεστής 24% και ο μειωμένος 13% τοποθετούν τη χώρα στις υψηλότερες θέσεις της λίστας.
Ωστόσο, πέρα από τα ποσοστά, σημασία έχει και το εύρος των προϊόντων που εντάσσονται στους μειωμένους ή υπερμειωμένους συντελεστές. Ο υπερμειωμένος συντελεστής 6% εφαρμόζεται σε περιορισμένο φάσμα αγαθών και υπηρεσιών, όπως βιβλία, Τύπος, πολιτιστικές εκδηλώσεις, φάρμακα, ιατρικά είδη, ενέργεια και ορισμένα προϊόντα υγιεινής. Από τη λίστα απουσιάζουν βασικά τρόφιμα, γεγονός που εντείνει τις επιβαρύνσεις για τα νοικοκυριά.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι υψηλότεροι κανονικοί συντελεστές συναντώνται στην Ουγγαρία (27%), ενώ ακολουθούν χώρες όπως η Φινλανδία, η Κροατία, η Δανία και η Σουηδία.
Αντίθετα, το Λουξεμβούργο και η Μάλτα εφαρμόζουν τους χαμηλότερους συντελεστές.
Ο μέσος όρος της ΕΕ κινείται κοντά στο 22%.
Παράλληλα, αρκετά κράτη προχωρούν σε αναθεωρήσεις της φορολογικής πολιτικής τους καθώς άλλες χώρες αυξάνουν συντελεστές για να θρέψουν τα κρατικά έσοδα, ενώ άλλες προχωρούν σε μειώσεις ή ειδικές απαλλαγές στο πλαίσιο κοινωνικής πολιτικής.

Την ίδια στιγμή σύμφωνα με τη τελευταία έκθεση του ΟΟΣΑ, η χώρα μας βρίσκεται στην πρώτη πεντάδα των κρατών – μελών με τα υψηλότερα ποσοστά έμμεσης φορολογίας, καθώς το 2023 τα αντίστοιχα έσοδα έφτασαν το 40,1% του συνόλου, σημαντικά υψηλότερα από τον μέσο όρο του Οργανισμού (31,2%).
Οι υψηλοί συντελεστές σε ΦΠΑ και ΕΦΚ ενισχύουν τα δημόσια έσοδα, αλλά ταυτόχρονα συντηρούν την ακρίβεια και επιβαρύνουν δυσανάλογα τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς, πλήττοντας περισσότερο τα ασθενέστερα οικονομικά στρώματα.

Η συζήτηση για τον ΦΠΑ στην Ελλάδα παραμένει ανοιχτή.
Στο προεκλογικό πρόγραμμα της Νέας Δημοκρατίας το 2019 προβλεπόταν μείωση των συντελεστών κατά δύο ποσοστιαίες μονάδες (στο 11% και στο 22%), κάτι που δεν υλοποιήθηκε.
Στο παρελθόν, ο Πρωθυπουργός έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο περαιτέρω μειώσεων στους έμμεσους φόρους, εφόσον προκύψουν δημοσιονομικά περιθώρια.

Μάριος Χριστοδούλου
www.bankingnews.gr