Δεν έχει εγκέφαλο, ούτε καρδιά... κι όμως θεωρείται το μοναδικό «αθάνατο» ζώο στον πλανήτη

Η επιθυμία του ανθρώπου να ξεπεράσει τα όρια της θνητότητας και να διατηρήσει τη νεότητά του υπάρχει εδώ και αιώνες. Από τις θρησκευτικές αντιλήψεις έως τα σύγχρονα πειράματα κρυογονικής, η αναζήτηση τρόπων παράτασης της ζωής παραμένει διαχρονική.
Στη φύση, ωστόσο, υπάρχει ένας οργανισμός που μοιάζει να αψηφά τη διαδικασία της γήρανσης. Δεν αποτελεί προϊόν επιστημονικής φαντασίας, αλλά ένα πραγματικό θαλάσσιο είδος που εξακολουθεί να προκαλεί το ενδιαφέρον των επιστημόνων.
Όταν γίνεται λόγος για μέδουσες, συνήθως η εικόνα που έρχεται στο μυαλό είναι εκείνη του ενήλικου οργανισμού, με το ημιδιαφανές σώμα και τα πλοκάμια που κινούνται μέσα στο νερό.
Η πορεία της ζωής τους, όμως, ξεκινά με διαφορετικό τρόπο. Αρχικά εμφανίζονται ως προνύμφες, δηλαδή εξαιρετικά μικροσκοπικοί οργανισμοί που μετακινούνται στο νερό μέχρι να εντοπίσουν μια κατάλληλη επιφάνεια. Εκεί προσκολλώνται και μετατρέπονται σε πολύποδες, οι οποίοι θυμίζουν μικροσκοπικές θαλάσσιες ανεμώνες. Οι πολύποδες έχουν τη δυνατότητα να αναπαράγονται ασεξουαλικά και να σχηματίζουν αποικίες, από τις οποίες μπορούν να προκύψουν νέες μέδουσες όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι κατάλληλες.

Ο ιδιαίτερος κύκλος ζωής της Turritopsis dohrnii

Η Turritopsis dohrnii είναι ένα είδος μέδουσας που ανήκει στα κνιδόζωα, την ίδια ομάδα στην οποία κατατάσσονται οι ανεμώνες και τα κοράλλια. Δεν έχει εγκέφαλο ή καρδιά, διαθέτει όμως ένα απλό νευρικό σύστημα, χάρη στο οποίο μπορεί να αντιλαμβάνεται τις αλλαγές στο περιβάλλον και να αντιδρά σε αυτές.
Το είδος καταγράφηκε αρχικά στη Μεσόγειο, όμως πλέον έχει εξαπλωθεί σε πολλές θαλάσσιες περιοχές, κυρίως μέσω των θαλάσσιων ρευμάτων και της ναυσιπλοΐας.
Ο βασικός αναπαραγωγικός της κύκλος μοιάζει με εκείνον άλλων μεδουσών. Η γονιμοποίηση πραγματοποιείται εξωτερικά στο νερό, καθώς τα αρσενικά απελευθερώνουν σπέρμα και τα θηλυκά αυγά. Στη συνέχεια σχηματίζονται προνύμφες, οι οποίες μεταφέρονται από τα ρεύματα μέχρι να βρουν την κατάλληλη επιφάνεια. Εκεί προσκολλώνται και εξελίσσονται σε πολύποδες.
Οι πολύποδες δημιουργούν αποικίες, από τις οποίες γεννιούνται νέες μέδουσες. Μέσα σε μερικούς μήνες οι οργανισμοί αυτοί φτάνουν στην ωριμότητα.
Η πραγματικά ασυνήθιστη ιδιότητα της Turritopsis dohrnii εμφανίζεται όταν βρίσκεται πλέον στο ενήλικο στάδιο. Σε περίπτωση τραυματισμού, έλλειψης τροφής ή άλλων δυσμενών συνθηκών, αντί να οδηγηθεί στον θάνατο, μπορεί να συρρικνωθεί, να χάσει τα πλοκάμια της και να μετατραπεί σε μια πιο απλή μορφή, η οποία προσκολλάται στον βυθό.
Από αυτό το στάδιο μπορεί να επιστρέψει ξανά στη μορφή του πολύποδα και να ξεκινήσει εκ νέου ο κύκλος της ζωής της.
Το εντυπωσιακό αυτό φαινόμενο οφείλεται σε έναν σπάνιο μηχανισμό κυτταρικού επαναπρογραμματισμού. Κατά τη διαδικασία αυτή, τα κύτταρα μπορούν να αλλάξουν ρόλο και λειτουργία. Έτσι, ένας ώριμος οργανισμός έχει τη δυνατότητα να επιστρέψει σε ένα πιο ανώριμο αναπτυξιακό στάδιο.
Όπως έχει εξηγήσει η Miranda Lowe, ερευνήτρια στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου, τέτοιου είδους μηχανισμοί αποδεικνύουν τον βαθμό προσαρμοστικότητας που μπορούν να παρουσιάσουν ακόμη και απλοί οργανισμοί. Η θαλάσσια βιολόγος Lisa-ann Gershwin έχει χαρακτηρίσει αντίστοιχα το συγκεκριμένο φαινόμενο ως ένα από τα πλέον εντυπωσιακά παραδείγματα της σύγχρονης βιολογίας.

Γιατί η Turritopsis dohrnii χαρακτηρίζεται «αθάνατη»

Ο όρος «αθάνατη» δεν σημαίνει ότι η συγκεκριμένη μέδουσα δεν μπορεί να πεθάνει. Αντίθετα, μπορεί να χάσει τη ζωή της εξαιτίας θηρευτών, ασθενειών ή μεταβολών στο περιβάλλον.
Η ιδιαιτερότητά της έγκειται στο γεγονός ότι μπορεί να παρακάμπτει τη φυσιολογική γήρανση, επιστρέφοντας σε προηγούμενο στάδιο του κύκλου ζωής της. Όπως αναφέρει ο καθηγητής θαλάσσιας βιολογίας Kory Evans, η διαδικασία ενεργοποιείται όταν ο οργανισμός βρίσκεται υπό πίεση και οδηγεί στη δημιουργία ενός γενετικά πανομοιότυπου οργανισμού. Με αυτόν τον τρόπο, η θεωρητική διάρκεια ζωής της δεν έχει συγκεκριμένο όριο.
Η Turritopsis dohrnii δεν αποτελεί, πάντως, το μοναδικό παράδειγμα εξαιρετικής μακροζωίας στο ζωικό βασίλειο. Οι καρχαρίες της Γροιλανδίας μπορούν να ζήσουν για αιώνες και σε ορισμένες περιπτώσεις να φτάσουν ακόμη και τα 400 χρόνια. Εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια ζωής εμφανίζουν και ορισμένα είδη φαλαινών.
Οι αστακοί συνεχίζουν να μεγαλώνουν καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής τους, αν και τελικά πεθαίνουν, συχνά επειδή αδυνατούν να ολοκληρώσουν τη διαδικασία αλλαγής του κελύφους τους. Το μύδι Arctica islandica μπορεί επίσης να ξεπεράσει τα 500 χρόνια ζωής.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η περίπτωση των γυάλινων σπόγγων, δηλαδή μακρόβιων ζώων με χαρακτηριστικό σχήμα αγγείου και σκελετό από πυρίτιο, το βασικό συστατικό του γυαλιού, τα οποία ανήκουν στην ομάδα Hexactinellida. Εκτιμάται ότι ορισμένοι από αυτούς μπορούν να ζήσουν ακόμη και 15.000 χρόνια.

Τι αποκαλύπτουν οι επιστημονικές μελέτες

Οι ερευνητές προσπαθούν να κατανοήσουν τους μηχανισμούς που επιτρέπουν στην Turritopsis dohrnii να επιστρέφει σε νεότερα αναπτυξιακά στάδια.
Οι έρευνες έχουν δείξει ότι διαθέτει ενισχυμένες δυνατότητες επιδιόρθωσης του DNA, αποτελεσματικότερη προστασία των τελομερών που συνδέονται με τη γήρανση, αλλά και αυξημένη ικανότητα ελέγχου της ανάπτυξης των κυττάρων.
Όταν η μέδουσα μετατρέπεται ξανά σε πολύποδα, ενεργοποιούνται γονίδια που συνδέονται με πρώιμες φάσεις ανάπτυξης. Με αυτόν τον τρόπο, τα κύτταρα μπορούν να επαναπρογραμματιστούν και ο οργανισμός να επιστρέψει σε ένα προηγούμενο στάδιο του κύκλου ζωής του.
Η αποκωδικοποίηση αυτών των μηχανισμών θα μπορούσε μελλοντικά να βοηθήσει την επιστημονική έρευνα για τη γήρανση, να συμβάλει στην ανάπτυξη θεραπειών για ασθένειες που σχετίζονται με την ηλικία, αλλά και να προσφέρει νέες γνώσεις στον τομέα της αναγέννησης των ιστών και της αντικαρκινικής έρευνας.
Παράλληλα, η γνώση αυτή θα μπορούσε να συμβάλει στην ανάπτυξη νέων προσεγγίσεων στην εξατομικευμένη ιατρική.
Ωστόσο, όλα αυτά παραμένουν ακόμη σε πρώιμο ερευνητικό στάδιο και απέχουν σημαντικά από οποιαδήποτε πρακτική εφαρμογή. Η μελέτη του φαινομένου σε εργαστηριακές συνθήκες εξακολουθεί να παρουσιάζει δυσκολίες, ενώ αρκετές πτυχές του μηχανισμού δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί.
Η έρευνα συνεχίζεται, καθώς η κατανόηση του συγκεκριμένου μηχανισμού μπορεί να προσφέρει σημαντικά στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν η γήρανση και η αναγέννηση των κυττάρων.
Σε έναν κόσμο όπου η ζωή θεωρείται ότι έχει συγκεκριμένη αρχή και τέλος, η Turritopsis dohrnii αποτελεί ένα εντυπωσιακό παράδειγμα του πόσο απρόβλεπτες μπορεί να είναι οι λύσεις που έχει αναπτύξει η φύση.

www.bankingnews.gr